|
| Tygodniowy newsletter przybliżający Europę z lokalnej perspektywy. W każdy piątek jeden temat omawiany przez pięć niezależnych redakcji. | | W TYM WYDANIU | §01 · W centrum uwagi — Jak czyste są wody Europy?
§02 · Lokalna perspektywa — Berlin, Ryga, Warszawa, Wiedeń i Zagrzeb
§03 · Podcast — Wysłuchaj ostatniego odcinka i dołącz do rozmowy
§04 · Z redakcji — Najnowsze doniesienia z sieci lensEU |
|
|
| §01 · W CENTRUM UWAGI | Jak czyste są wody Europy? | Lato w pełni – a wraz z nim poszukiwania miejsc, w których można się ochłodzić. W obliczu utrzymujących się w całej Europie upałów jeziora i rzeki stają się coraz ważniejszymi miejscami wypoczynku. | Osoby, które przed wejściem do wody sprawdzają coroczny raport o jakości kąpielisk – europejski ranking kąpielisk – mogą czuć się spokojne. Około 22 tysięcy oficjalnie wyznaczonych kąpielisk jest regularnie monitorowanych i otrzymuje ocenę: „doskonała”, „dobra”, „dostateczna” lub „zła”. Co więcej, aż 85 procent z nich uznawanych jest za kąpieliska o doskonałej jakości wody. | To poczucie bezpieczeństwa może być jednak mylące. | Oficjalna ocena Unii Europejskiej odpowiada bowiem przede wszystkim na jedno pytanie: czy istnieje bezpośrednie zagrożenie sanitarne? Aby to ocenić, bada się jedynie dwa parametry mikrobiologiczne – bakterie Escherichia coli (E. coli) oraz enterokoki kałowe. Ich obecność wskazuje, czy woda mogła zostać zanieczyszczona chorobotwórczymi drobnoustrojami, na przykład przez ścieki, gnojowicę lub inne źródła zanieczyszczeń. | To ważne, ponieważ właśnie drobnoustroje stanowią największe bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia osób korzystających z kąpielisk. | Jednak do tej oceny nie uwzględnia się zanieczyszczeń chemicznych, takich jak PFAS, metale ciężkie czy pestycydy. | Innymi słowy, jezioro może oficjalnie mieć „doskonałą” jakość wody, a jednocześnie zawierać trwałe zanieczyszczenia pochodzenia przemysłowego. | To właśnie postanowiliśmy zbadać w CORRECTIV.Europe. | Po raz pierwszy połączyliśmy oficjalne dane dotyczące jakości wód kąpieliskowych z drugim zbiorem danych – europejskim monitoringiem prowadzonym w ramach Ramowej Dyrektywy Wodnej. | W przeciwieństwie do dyrektywy dotyczącej wód w kąpieliskach monitoring ten ocenia stan chemiczny rzek, jezior i wód przybrzeżnych. Organy odpowiedzialne za nadzór regularnie badają obecność wielu zanieczyszczeń, które mogą kumulować się w środowisku przez długi czas. | Dzięki temu po raz pierwszy mogliśmy systematycznie porównać oficjalnie uznane za „czyste” kąpieliska z akwenami, w których wykryto zanieczyszczenia chemiczne. | Wyniki są alarmujące. Co najmniej 7 866 oficjalnie uznanych za czyste kąpielisk w Unii Europejskiej znajduje się w zbiornikach wodnych, o których wiadomo, że są zanieczyszczone chemicznie. | Najwięcej takich kąpielisk znajduje się we Włoszech, Niemczech, Danii, na Węgrzech i we Francji. | Nie oznacza to automatycznie, że kąpiel w tych miejscach jest szkodliwa dla zdrowia. Pokazuje jednak, że oficjalna ocena przedstawia jedynie część rzeczywistego obrazu. | Wśród wykrywanych substancji znajdują się między innymi metale ciężkie oraz pozostałości pestycydów. Od wielu lat monitoring obejmuje również PFAS – jeden ze związków należących do rodziny PFAS, czyli tzw. wiecznych chemikaliów. Dopiero od 2026 roku programy monitoringu muszą uwzględniać znacznie szerszy zakres substancji z grupy PFAS. Część z nich jest podejrzewana o negatywny wpływ na układ odpornościowy, uszkodzenia wątroby i nerek oraz zwiększanie ryzyka zachorowania na nowotwory. Szczególnie narażone mogą być dzieci. | Jednocześnie sama obecność danej substancji nie oznacza jeszcze zagrożenia dla zdrowia. O tym, czy zanieczyszczenie jest niebezpieczne, decydują jego stężenie, czas narażenia oraz właściwości konkretnego związku chemicznego. | To jednocześnie jedno z najważniejszych ograniczeń naszego śledztwa. Dane dostępne na poziomie europejskim pokazują, jakie substancje wykryto w danym akwenie, ale nie informują, w jakim stężeniu. Takie informacje znajdują się zazwyczaj wyłącznie w posiadaniu właściwych organów regionalnych i nie są obecnie dostępne w jednolitej formie dla całej Europy. | Mimo to nasza analiza ujawnia problem o charakterze systemowym. Europa monitoruje chemiczne zanieczyszczenie swoich wód, jednak wyniki tych badań niemal w ogóle nie znajdują odzwierciedlenia w ocenie jakości kąpielisk. Osoby szukające informacji o jakości wody otrzymują więc przede wszystkim dane dotyczące zagrożeń bakteriologicznych, a nie potencjalnych zanieczyszczeń chemicznych. | Pojawiają się jednak oznaki zmian. Unia Europejska zdecydowała, że w przyszłości do Europejskiej Agencji Środowiska będą musiały trafiać znacznie bardziej szczegółowe dane z monitoringu wód. | Jednocześnie Komisja Europejska analizuje możliwość nowelizacji dyrektywy dotyczącej jakości wód w kąpieliskach. Sama przyznała, że obecne przepisy nie uwzględniają w wystarczającym stopniu zagrożeń wynikających z zanieczyszczeń chemicznych. | Nie wiadomo jednak, czy doprowadzi to do zaostrzenia standardów. Organizacje ekologiczne ostrzegają obecnie, że w ramach prowadzonych działań deregulacyjnych przepisy dotyczące ochrony środowiska i zdrowia publicznego mogą wręcz zostać osłabione. | Najbliższe miesiące będą więc kluczowe dla odpowiedzi na pytanie, czy w przyszłości europejskie kąpieliska będą oceniane nie tylko pod kątem obecności bakterii, ale również problematycznych substancji chemicznych. | Problem ten wykracza jednak daleko poza oficjalne kąpieliska. Morza, dawne wyrobiska, rzeki wykorzystywane częściej przez przemysł niż przez osoby kąpiące się, wody gruntowe czy woda pitna – każdy rodzaj wody może być zanieczyszczony. | I właśnie o tym jest to wydanie naszego newslettera. | — Lilith Grull, CORRECTIV |
|
|
| §02 · LOKALNA PERSPEKTYWA |
|
| | Berlin · Niemcy · CORRECTIV | Oficjalnie czysta woda może wcale nie być czysta | Kąpielisko Filzteich w Schneebergu w Saksonii oficjalnie ma doskonałą jakość wody. Jednak nasze śledztwo przeprowadzone przez CORRECTIV.Europe pokazuje znacznie bardziej złożony obraz. | W bezpośrednim sąsiedztwie jeziora znajduje się teren poprzemysłowy skażony odpadami, na którym przez lata składowano szlam papierniczy. Tuż obok płynie strumień uchodzący bezpośrednio do Filzteich – publicznego kąpieliska z plażą, które w upalne dni przyciąga tłumy osób szukających ochłody. | W odpowiedzi na nasze pytania władze przekazały wyniki badań laboratoryjnych, które wielokrotnie wykazywały podwyższone stężenia PFAS w wodzie. Nie ujawniono jednak wyników dodatkowych próbek pobranych bezpośrednio na kąpielisku przez miejskie przedsiębiorstwo komunalne zarządzające obiektem. | Aby uzyskać aktualny obraz sytuacji, CORRECTIV.Europe zlecił w czerwcu własne badanie próbki wody. Analiza laboratoryjna wykazała między innymi obecność związków należących do szczególnie istotnej grupy PFAS-4. Choć zmierzone stężenia pozostawały nieznacznie poniżej dawnej wartości referencyjnej Niemieckiej Agencji Środowiska, niemal dziesięciokrotnie przekraczały bardziej rygorystyczny duński poziom odniesienia dla wód kąpieliskowych. | Przypadek Filzteich pokazuje, że kąpielisko może być oficjalnie oceniane jako „doskonałe”, a jednocześnie zawierać mierzalne ilości trwałych zanieczyszczeń przemysłowych. Pokazuje również, że obecne kryteria oceny jakości wód nie uwzględniają w wystarczającym stopniu tego rodzaju zanieczyszczeń. | Jak to możliwe, że kąpielisko otrzymuje najwyższą ocenę jakości wody, mimo wykrycia potencjalnie problematycznych substancji chemicznych? Jak powszechny jest ten problem w Niemczech i w całej Europie? I jaki wpływ mogą mieć PFAS na zdrowie ludzi oraz środowisko? | Na te pytania odpowiada najnowsze śledztwo CORRECTIV.Europe. Materiał jest dostępny zarówno w języku angielskim, jak i niemieckim. Poniżej w newsletterze znajdziesz również link do naszego podcastu. | Lilith Grull, CORRECTIV |
|
|
|
|
| | Ryga · Łotwa · TVNET | Jaka woda? | Kapryśna bałtycka pogoda jak zwykle potrafi zaskoczyć. W minionym tygodniu mieszkańcy Łotwy mogli „cieszyć się” temperaturami sięgającymi 26°C. Trudno o lepszy pretekst, by wybrać się nad najbliższe jezioro, rzekę czy na plażę. | Lokalne władze regularnie zapewniają, że woda w łotewskich kąpieliskach jest całkowicie bezpieczna. Ale czy to rzeczywiście pełny obraz sytuacji? | Według łotewskiej Inspekcji Zdrowia jakość wody niemal we wszystkich oficjalnych kąpieliskach w Rydze została w 2025 roku oceniona jako doskonała – podobnie jak w trzech poprzednich sezonach kąpielowych. | Od czasu do czasu ten uspokajający obraz zakłócają jednak mniej optymistyczne informacje. Ostatnio ta sama Inspekcja Zdrowia wprowadziła zakaz kąpieli na jednej z plaż w Kolce po wykryciu enterokoków kałowych, czyli bakterii świadczących o zanieczyszczeniu fekaliami. To zdecydowanie nie jest wiadomość, którą chcielibyśmy usłyszeć w środku lata. | Diabeł jednak tkwi w szczegółach. | Oficjalne oceny jakości wód kąpieliskowych dotyczą przede wszystkim bezpieczeństwa mikrobiologicznego i nie odzwierciedlają pełnego obrazu zanieczyszczeń chemicznych. Inspekcja Zdrowia bada próbki laboratoryjne wyłącznie pod kątem dwóch podstawowych wskaźników: bakterii E. coli oraz enterokoków kałowych. | Barwa wody, widoczne odpady, obecność produktów ropopochodnych czy ewentualne zakwity sinic oceniane są jedynie wizualnie. Władze nie prowadzą natomiast regularnych badań kąpielisk pod kątem PFAS – syntetycznych związków chemicznych, które mogą utrzymywać się w środowisku przez setki lat – ani innych trwałych zanieczyszczeń chemicznych. | W praktyce oznacza to, że ocena „doskonała jakość wody” nie jest równoznaczna z tym, że jezioro, rzeka czy plaża zostały przebadane pod kątem obecności PFAS, rtęci, ołowiu lub pozostałości pestycydów. | Oddzielny monitoring środowiskowy prowadzony na Łotwie w 2023 roku wykazał powszechne zanieczyszczenie ryb rtęcią i bromowanymi środkami zmniejszającymi palność, a także obecność PFOS. Próbki pobierano jednak jedynie w wybranych punktach monitoringu, dlatego wyniki te nie pozwalają ocenić bezpieczeństwa chemicznego każdej plaży z osobna. | Dlatego dobrze znane z dzieciństwa pytanie: „Jaka woda?” – niestety nadal pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi. | Andrejs Timofejevs, TVNET |
|
|
|
|
| | Warszawa · Polska · OKO.press | Bez kąpieli w Bałtyku w tym roku? Cóż… prawie | Dane wyraźnie pokazują, że w zlewni Morza Bałtyckiego zanieczyszczenie wód jest szczególnie trudnym problemem. W polskich nadmorskich kurortach znajduje się około 180 kąpielisk, które każdego lata przyciągają tysiące turystów. Dla wielu lokalnych społeczności turystyka stanowi jedno z głównych źródeł dochodu, dlatego regularne zamykanie kąpielisk ma wymierne konsekwencje ekonomiczne. | Tylko na początku lipca 2026 roku zamknięto aż 140 kąpielisk. Powodem były nie tylko wysokie fale i niekorzystne warunki pogodowe, lecz także nadmierne stężenia szkodliwych substancji oraz zakwity sinic. Ten ostatni problem staje się szczególnie dotkliwy w dobie kryzysu klimatycznego. Wyższa temperatura wody i niższy poziom Bałtyku sprzyjają rozwojowi sinic. Tylko 13 lipca z tego powodu zamknięto 40 kąpielisk. | Kontakt z sinicami może powodować wysypkę, podrażnienie oczu i gorączkę. Główny Inspektorat Sanitarny prowadzi specjalną stronę internetową z interaktywną mapą, na której można sprawdzić aktualny status poszczególnych kąpielisk. Użytkownicy znajdą tam informacje nie tylko o występowaniu sinic, lecz także o innych czynnikach wpływających na jakość wody. W lipcu GIS ostrzegał między innymi przed zanieczyszczeniem bakteryjnym, w tym obecnością bakterii E. coli oraz enterokoków. | Marcel Wandas, OKO.press |
|
|
|
|
| | Wiedeń · Austria · Die Presse | Jak ograniczyć kontakt z PFAS na co dzień | PFAS mają niezliczone zastosowania w przemyśle. To grupa ponad 10 000 związków chemicznych zawierających wiązania węgiel–fluor, które nadają materiałom właściwości wodoodporne, odporność na wysoką temperaturę czy działanie podobne do detergentów. Występują między innymi w wyrobach medycznych, kosmetykach, elektronice, pianach gaśniczych, patelniach z powłoką teflonową, uszczelkach z tworzyw sztucznych i wielu innych produktach. | Od lat 40. XX wieku PFAS uchodziły za prawdziwy przełom technologiczny. Dziś wiadomo jednak, że związki te nie tylko mogą szkodzić zdrowiu, ale także praktycznie nie ulegają rozkładowi w środowisku. Stąd określenie „wieczne chemikalia”. Gromadzą się w glebie, roślinach, zwierzętach i organizmach ludzi, a ich stężenie wzrasta wraz z kolejnymi ogniwami łańcucha pokarmowego. Dotychczasowe badania wskazują na związek PFAS z podwyższonym ryzykiem nowotworów, problemami z płodnością, chorobą Alzheimera oraz uszkodzeniami wątroby. | Austriacka Agencja Środowiska zaleca, aby podczas zakupów unikać produktów zawierających PFAS, zwłaszcza odzieży outdoorowej, tekstyliów z powłokami ochronnymi oraz patelni i akcesoriów kuchennych. Tkaniny zawierające PFAS, które już znajdują się w domu, warto prać rzadziej, w niższych temperaturach i suszyć wyłącznie na powietrzu. | W Austrii Agencja ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności (AGES) monitoruje zawartość PFAS w żywności zgodnie z obowiązującymi od 2023 roku unijnymi limitami dla czterech najważniejszych związków: PFOA, PFOS, PFNA i PFHxS. Podwyższone stężenia najczęściej stwierdza się w podrobach oraz żywności pochodzącej z obszarów, gdzie PFAS były intensywnie wykorzystywane, na przykład w pianach gaśniczych. | PFAS są również monitorowane w wodzie pitnej. Z najnowszych badań wynika, że podwyższone stężenia wykryto w 0,5 proc. próbek. W takich przypadkach wody z kranu nie należy używać do picia ani przygotowywania posiłków. Jednocześnie AGES nie zaleca żadnych ograniczeń dotyczących higieny osobistej, sprzątania, zmywania naczyń czy prania. | Veronika Schmidt, Die Presse |
|
|
|
|
| | Zagrzeb · Chorwacja · Telegram.hr | PFAS wciąż nie przebiły się do głównego nurtu debaty | Temat PFAS – tzw. wiecznych chemikaliów – nie stał się jeszcze istotnym elementem ogólnokrajowej debaty politycznej w Chorwacji. Zagadnienie to pojawia się jedynie sporadycznie w wypowiedziach mniejszych ugrupowań politycznych, reprezentujących przeciwne strony sceny politycznej. W efekcie PFAS tylko od czasu do czasu trafiają na czołówki krajowych mediów. | Jednym z takich wyjątków była sytuacja z początku czerwca. Posłowie opozycyjnej, prawicowej partii MOST zorganizowali konferencję prasową w regionie Lika, podczas której poinformowali, że w wodzie pitnej w dwóch tamtejszych miastach wykryto PFAS. Informacja wzbudziła duże zainteresowanie opinii publicznej i zmusiła rząd do zajęcia stanowiska. | Ministerstwo Ochrony Środowiska i Zielonej Transformacji zwróciło się o opinię do Chorwackiego Instytutu Zdrowia Publicznego (HZJZ). Instytut stwierdził, że w jednym z ujęć wody wykryte stężenia PFAS były dwudziestokrotnie niższe od obowiązujących norm, a zagrożenie dla zdrowia ludzi można uznać za znikome. | Po drugiej stronie sceny politycznej temat „wiecznych chemikaliów” nagłaśnia zielono-lewicowa partia Možemo! („Możemy!”), która również pozostaje w opozycji w chorwackim parlamencie, jednocześnie współrządząc stolicą kraju – Zagrzebiem. | Eurodeputowany tej partii, Gordan Bosanac, zorganizował niedawno wyjazd dziesięciu obywateli Chorwacji do Brukseli, gdzie poddano ich badaniom mającym wykazać obecność PFAS w organizmie. Inicjatywa jest częścią szerszego projektu prowadzonego przez grupę Zielonych/Wolnego Sojuszu Europejskiego (Greens/EFA) w Parlamencie Europejskim. W badaniu uczestniczyło 100 osób z ośmiu państw członkowskich Unii Europejskiej. | Wyniki badań mają zostać opublikowane jesienią. | Irena Frlan Gašparović, Telegram.hr |
|
|
|
|
| §03 · PODCAST | | Kąpieliska: odważysz się wejść do wody? | „Jeśli jednak źródłem problemu jest wieloletnie skażenie – na przykład teren dawnego zakładu przemysłowego albo zanieczyszczenie PFAS pochodzące z pian gaśniczych – substancje te pozostają w środowisku przez bardzo długi czas. | W takich sytuacjach jedyną rozsądną rekomendacją jest po prostu stwierdzenie, że nie powinno się tam pływać”. | Markus Große Opphoff, członek Komisji Ekspertów ds. Substancji Śladowych przy niemieckim Federalnym Ministerstwie Środowiska. | |
|
|
| Wolisz słuchać niż czytać? W najnowszym odcinku podcastu lensEU przyglądamy się problemowi zanieczyszczenia wód w Europie, ze szczególnym uwzględnieniem jakości wód w kąpieliskach. | W całej Unii Europejskiej co najmniej 7 866 oficjalnie uznanych za czyste kąpielisk znajduje się w zbiornikach wodnych, o których wiadomo, że są zanieczyszczone chemicznie. Co to oznacza dla ludzi? A jakie są konsekwencje dla środowiska? | W tym odcinku wyjaśniamy, co dzieje się, gdy w wodzie pojawiają się zanieczyszczenia chemiczne, kto odpowiada za monitorowanie jej jakości, skąd biorą się zanieczyszczenia oraz co dzieje się, gdy jakość wody spada poniżej obowiązujących norm. | Aby odpowiedzieć na te pytania, rozmawialiśmy z ekspertami oraz lokalnymi dziennikarzami, przede wszystkim z Niemiec i Łotwy. |
| | | | | | |
| | |
|
