|
| Tygodniowy newsletter przybliżający Europę z lokalnej perspektywy. W każdy piątek jeden temat omawiany przez pięć niezależnych redakcji. | | W TYM WYDANIU | §01 · W centrum uwagi — Europejskie lasy w obliczu stresu klimatycznego
§02 · Lokalna perspektywa — Berlin, Ryga, Warszawa, Wiedeń i Zagrzeb
§03 · Podcast — Wysłuchaj ostatniego odcinka i dołącz do rozmowy
§04 · Z redakcji — Najnowsze doniesienia z sieci lensEU |
|
|
| §01 · W CENTRUM UWAGI | Europejskie lasy w obliczu stresu klimatycznego | Lasy pokrywają około 40% powierzchni Europy i pozostają kluczowe dla życia mieszkańców, gospodarki, zasobów wodnych, bioróżnorodności oraz odporności na zmiany klimatu. Z badania przeprowadzonego w ubiegłym roku przez Uniwersytet Warszawski wynika, że około 90% Europejczyków odwiedza las przynajmniej raz w roku. Respondenci cenią przede wszystkim lasy naturalne i zróżnicowane – z wiekowymi, wysokimi drzewami, mieszanymi drzewostanami oraz bogatą strukturą – znacznie bardziej niż wyłącznie za ich wartość gospodarczą i produkcję drewna. | Te cenne cechy są jednak coraz bardziej zagrożone, ponieważ Europa ociepla się mniej więcej dwa razy szybciej niż wynosi średnia światowa. Dane programu Copernicus pokazują, że od epoki przedprzemysłowej temperatura na kontynencie wzrosła już o około 2,3–2,4°C, podczas gdy średni wzrost globalny wynosi około 1,3–1,4°C. Wyższe temperatury sprawiają, że zjawiska pogodowe stają się bardziej ekstremalne i mniej przewidywalne. Coraz większy wpływ na przyszłość europejskich lasów mają pożary, długotrwałe susze, gwałtowne burze oraz masowe pojawy owadów, które kształtują – a być może raczej zakłócają – funkcjonowanie leśnych ekosystemów. | Badanie opublikowane w marcu 2026 roku na łamach czasopisma Science wykazało, że nawet jeśli globalne ocieplenie uda się ograniczyć do około 2°C, powierzchnia lasów dotkniętych różnego rodzaju zaburzeniami może wzrosnąć z obecnych 180 tys. do około 216 tys. hektarów rocznie pod koniec stulecia. Najsilniejszych zmian należy spodziewać się w Europie Południowej i Zachodniej. Europa Północna prawdopodobnie odczuje je słabiej, choć również tam mogą występować lokalne obszary szczególnie dotknięte poważnymi zniszczeniami. | W ubiegłym roku na terenie Unii Europejskiej odnotowano ponad 1 800 pożarów lasów, które doprowadziły do emisji około 38 mln ton dwutlenku węgla. W Hiszpanii i Portugalii ogień strawił 640 tys. hektarów lasów, czyli około 1% powierzchni Półwyspu Iberyjskiego. Tak ekstremalne warunki pożarowe, które dziś uznaje się za prawdopodobne mniej więcej raz na 15 lat, stają się charakterystycznym elementem obecnego klimatu. | Adaptacja staje się zatem nieunikniona, jeśli Europa chce uniknąć nieodwracalnej utraty swoich lasów. Lasy będą się zmieniać, a tradycyjny model gospodarki leśnej skoncentrowany przede wszystkim na produkcji drewna będzie wymagał zasadniczej rewizji. Coraz większego znaczenia nabiera ochrona większej liczby obszarów leśnych, wzmacnianie odporności ekosystemów oraz dostrzeganie wartości lasów nie tylko jako źródła surowca, lecz także jako fundamentu retencji wody, naturalnego chłodzenia krajobrazu, magazynowania węgla, ochrony bioróżnorodności i dobrostanu społeczeństwa. | Wojciech Kość, OKO.press |
|
|
| §02 · LOKALNA PERSPEKTYWA |
|
| | Berlin · Niemcy · CORRECTIV | Jaka jest kondycja niemieckich lasów? | Stan niemieckich lasów jest ściśle związany ze skutkami zmian klimatu. Choć od 1881 roku roczna suma opadów w Niemczech wzrosła o około 8%, wiele regionów doświadcza narastającego deficytu wody. Przyczyna jest prosta: zimy stają się coraz bardziej wilgotne, podczas gdy lata są coraz gorętsze i bardziej suche. Od 2018 roku kolejne lata suszy wywierają ogromną presję na lasy, rolnictwo i zasoby wodne. Rosnąca średnia ilość opadów i pogłębiająca się susza nie są więc sprzecznością – to dwie strony tego samego kryzysu klimatycznego. | Skutki tych zmian są wyraźnie widoczne w niemieckich lasach. Susze, gwałtowne burze i szkodniki, takie jak kornik, doprowadziły do zniszczenia rozległych obszarów leśnych. W efekcie lasy coraz częściej tracą swoją rolę naturalnych pochłaniaczy dwutlenku węgla. W niektórych latach niemieckie lasy emitowały nawet więcej CO₂, niż były w stanie pochłonąć. | Jednocześnie coraz wyraźniej widać globalną dysproporcję. Lasy pochłaniają rocznie od około 5 do 8 miliardów ton dwutlenku węgla, podczas gdy sama ludzkość wyemitowała w 2022 roku ponad 37 miliardów ton. W kolejnych latach wartość ta prawdopodobnie jeszcze wzrosła. Redakcja CORRECTIV przeanalizowała te dane w szczegółowym materiale typu fact-check. | Teoretycznie lasy mogą pomagać w łagodzeniu skutków zmian klimatu, jednak same nie są w stanie ich zrekompensować. Pokazuje to, jak silnie działalność człowieka przekracza ograniczone możliwości przyrody w zakresie pochłaniania naszych emisji. | Kolejnym wyzwaniem staje się narastająca konkurencja o zasoby wodne. Dobrym przykładem jest region Hessisches Ried w pobliżu Darmstadt. Cztery lata temu sąd rozpatrywał sprawę dotyczącą tego, czy wieloletnie pobieranie wód gruntowych przez przedsiębiorstwo wodociągowe Hessenwasser przyczyniło się do degradacji około 13 tys. hektarów lasów. | W 2022 roku zespół klimatyczny CORRECTIV przeanalizował około 350 postępowań sądowych dotyczących sporów o korzystanie z wody. Wyniki pokazały wyraźny trend: w badanym dziesięcioleciu liczba konfliktów prawnych związanych z wodą wzrosła w 11 z 16 krajów związkowych Niemiec w porównaniu z poprzednią dekadą. W samej Hesji liczba takich spraw zwiększyła się z ośmiu do czternastu. | Jedną ze spraw, której zespół przyjrzał się bliżej, był Las Zachodni w Darmstadt (Darmstädter Westwald), gdzie wiele dojrzałych buków i dębów zostało uszkodzonych lub obumarło. Organizacje ekologiczne i eksperci leśni wskazują na negatywny wpływ nadmiernego poboru wód gruntowych, natomiast przedsiębiorstwo wodociągowe podkreśla, że podejmuje działania ograniczające skutki tego zjawiska, między innymi poprzez uzupełnianie zasobów wód podziemnych oczyszczoną wodą z Renu. | Sprawa ta pokazuje, w jaki sposób zmiany klimatu zaostrzają istniejące już konflikty dotyczące zasobów naturalnych w Niemczech. Wraz z postępującym niedoborem wody coraz częściej ścierają się interesy dostawców wody pitnej, rolnictwa oraz ochrony lasów. | Lilith Grull, CORRECTIV.Europe |
|
|
|
|
| | Ryga · Łotwa · TVNET | Klimat, pożary i korniki: co zagraża łotewskim lasom? | Leśnictwo, przemysł drzewny i produkcja mebli odpowiadają łącznie za nawet 6% łotewskiego PKB, a wartość eksportu tego sektora sięga 3,3 mld euro, co stanowi około 17% całkowitego eksportu kraju. | Choć lasy pokrywają ponad połowę terytorium Łotwy — około 3,4 mln hektarów — są narażone na coraz większe zagrożenia. | Jednym z najpoważniejszych jest zmiana klimatu. Sprzyja ona rozprzestrzenianiu się szkodników leśnych, zwłaszcza kornika drukarza, a w przyszłości może nawet doprowadzić do zmniejszenia różnorodności gatunków drzew występujących w kraju. | Poważnym zagrożeniem dla łotewskich lasów są również pożary. Do połowy maja w Łotwie odnotowano i ugaszono już 169 pożarów lasów, które objęły łącznie 170 hektarów. Spośród nich 40,6 hektara stanowiły młode uprawy leśne. Szacuje się, że nawet 90% pożarów lasów jest skutkiem działalności człowieka lub jego zaniedbań. O ile walka ze zmianą klimatu wymaga globalnych działań, o tyle każdy z nas może przyczynić się do ochrony lasów, zachowując większą ostrożność. | Jednocześnie państwo nie pozostaje bierne. Sektor leśny oraz odpowiedzialne instytucje dostosowują sposób gospodarowania lasami do nowych warunków: sadzone są bardziej odporne na zmiany klimatu sadzonki, a także promowane jest tworzenie lasów mieszanych, które są mniej podatne na choroby i ataki szkodników. | Nie oznacza to jednak szczęśliwego zakończenia. Organizacje pozarządowe apelują o ograniczenie skali wycinki, natomiast właściciele lasów przekonują — nie bez racji — że zbyt daleko idące ograniczenia mogłyby zaszkodzić łotewskiej gospodarce. | Walka o ocalenie łotewskich lasów trwa. | Andrijs Timofiejevs, TVNET GRUPA |
|
|
|
|
| | Warszawa · Polska · OKO.press | Polskie sosny “przytłoczone” ociepleniem klimatu | Polskie lasy wkraczają w ten sam kryzys klimatyczny, który zmienia oblicze lasów w całej Europie. Ich szczególna podatność wynika z dominacji gatunków takich jak sosna, która – podobnie jak na Łotwie – coraz wyraźniej nie radzi sobie z ocieplającym się klimatem. | Skutki są już widoczne. W kwietniu leśnicy zarządzający lasami w okolicach Warszawy ostrzegli, że profesjonalna inwentaryzacja oraz monitoring z wykorzystaniem dronów wykazały masowe zamieranie drzewostanów sosnowych. | „Jeszcze niedawno obumierały pojedyncze drzewa, dziś liczba martwych i zamierających sosen jest przytłaczająca” – podkreślili. Podobne sygnały napływają z całego kraju, którego powierzchnia jest pokryta lasami w około 30%. | Przypadek Polski ma również wymiar polityczny. Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe każdego roku osiąga miliardowe przychody ze sprzedaży drewna, co czyni je ważnym zasobem politycznym dla każdej ekipy sprawującej władzę. | Jednocześnie instytucja ta zbyt wolno reaguje na postulaty dotyczące skuteczniejszej ochrony lasów, poprawy retencji wody oraz lepszego dostępu do terenów leśnych w pobliżu dużych miast. Te – wydawałoby się oczywiste – rozwiązania są często kwestionowane z powodów politycznych jako rzekomo zagrażające produkcji drewna i lokalnym gospodarkom. | Wojciech Kość, OKO.press |
|
|
|
|
| | Wiedeń · Austria · Die Presse | Las nie pomaga już tak jak kiedyś | Prawie połowę powierzchni Austrii pokrywają lasy. To dobra wiadomość nie tylko dla zwierząt, miłośników przyrody, myśliwych i leśników, ale także dla polityków kraju. Drzewa rosnąc w lesie pochłaniają bowiem dwutlenek węgla z atmosfery, pomagając tym samym Austrii w realizacji unijnych celów klimatycznych. Przynajmniej tak było dotąd. | Najnowsze wyniki inwentaryzacji lasów pokazują jednak, że tzw. zapas stojący – czyli ilość drewna w lasach, z wyłączeniem martwego drewna – spadł w ostatnim okresie badawczym 2018–2023. Powodem jest zmiana klimatu. „Po raz pierwszy skutki zmian klimatu w odniesieniu do zasobów drewna w austriackich lasach stają się widoczne w ostatnich latach. Obecnie wynoszą one 1 174 miliony metrów sześciennych drewna stojącego w lasach gospodarczych” – mówi Alexandra Freudenschuß, kierowniczka inwentaryzacji lasów w Federalnym Centrum Badań Leśnych (BFW). | Jeśli w lesie jest mniej drewna, lasy krajowe mogą pochłaniać mniej CO₂. Upały, susze, burze oraz szkodniki, takie jak kornik drukarz, doprowadziły do zwiększonej liczby martwych drzew, które trzeba usuwać jako drewno uszkodzone. Utrzymująca się susza sprawiła również, że pozostałe drzewa rosły słabiej, a wyschnięte gleby emitowały więcej gazów cieplarnianych. | W ostatnich latach dominowały ekstremalne zjawiska pogodowe. Ma to szczególne znaczenie dla Austrii, ponieważ emisje związane z użytkowaniem gruntów (LULUCF) są wliczane do unijnych celów klimatycznych. Dotychczas sektor ten stanowił istotny pochłaniacz CO₂ dla Austrii. Innymi słowy, kraj mógł emitować część gazów cieplarnianych zrekompensowaną przez pochłanianie ich przez lasy. W latach 1990–2022 Austria była w stanie kompensować średnio 11,8 mln ton emisji rocznie dzięki swoim lasom. Z czasem jednak zdolność lasów do ochrony klimatu spadła o 80%. | Melanie Klug i Matthias Auer, „Die Presse” | https://www.diepresse.com/19252076/klimawandel-der-wald-hilft-nicht-mehr-wie-frueher |
|
|
|
|
| | Zagrzeb · Chorwacja · Telegram.hr | Drzewa, miłosne piosenki i kule | Z jednej strony lasy są jednym z największych atutów Chorwacji. Według najnowszej krajowej inwentaryzacji leśnej aż 53% powierzchni kraju pokrywają lasy, co znacznie przewyższa średnią unijną wynoszącą około 40%. Co więcej, w przeciwieństwie do większości krajów europejskich, gdzie dominują nasadzenia monokulturowe, chorwackie lasy zachowały wysoki stopień naturalności. Aż 97% ich powierzchni stanowią wielowarstwowe lasy mieszane, które są bardziej odporne ekologicznie na zmiany klimatu i zaburzenia naturalne. | Z drugiej strony skutki zmian klimatu stają się coraz bardziej kosztowne. Niektóre gatunki drzew, zwłaszcza jesion wąskolistny, ulegają degradacji i zamierają w wyniku zmian w reżimie wód gruntowych oraz chorób grzybowych. Dąb szypułkowy również został poważnie uszkodzony przez ekstremalne zjawiska pogodowe. Podczas silnej burzy w 2023 roku w ciągu zaledwie kilku godzin złamanych lub wyrwanych z korzeniami zostało ponad milion drzew, co spowodowało straty szacowane na 136 mln euro. Jednocześnie coraz częstsze letnie pożary w nadmorskich lasach sosnowych powiększają obszary nagiego krasu. | Po trzecie, aż połowa respondentów w niedawnej ankiecie nie wiedziała, że lasy pomagają łagodzić skutki zmian klimatu. W konsekwencji stan i zarządzanie lasami niemal całkowicie zniknęły z debaty politycznej. | O ile oczywiście nie pojawia się temat korupcji. We wrześniu ubiegłego roku 14 pracowników i menedżerów państwowej spółki leśnej Hrvatske šume zostało zatrzymanych pod zarzutem przyjęcia łapówki w wysokości 100 tys. euro w związku ze sprzedażą drewna. | Istnieje również polityczna walka o kontrolę nad ogromnymi zasobami leśnymi Chorwacji. Po wyborach parlamentarnych w 2024 roku skrajnie prawicowy Ruch Ojczyźniany (Domovinski pokret) wszedł do koalicji rządowej. Uzyskał Ministerstwo Rolnictwa, które – według rzekomej, lecz nigdy nieopublikowanej umowy koalicyjnej – miało również obejmować nadzór nad spółką Hrvatske šume. Starszy partner koalicyjny HDZ niechętnie jednak oddawał tak cenny zasób. | Na początku ubiegłego roku wybuchł poważny konflikt. Ruch Ojczyźniany zaczął domagać się kontroli nad Hrvatske šume, oskarżając jej zarząd o prowadzenie „gniazda złodziei”. Spór zbiegł się z publikacją nagrania, na którym minister rolnictwa strzela z pistoletu w powietrze z jadącego samochodu, słuchając przy tym piosenek miłosnych. Minister został zmuszony do dymisji, ale dopiero po dziesięciu miesiącach Ruch Ojczyźniany uzyskał pełną kontrolę nad Hrvatske šume. Obecnie spółka leśna zniknęła z centrum uwagi, a koalicja rządząca spiera się już o inne kwestie. | Jasmin Klarić, Telegram.hr |
|
|
|
|
| §03 · PODCAST | | Żegnaj sosno, żegnaj świerku: jak umierają lasy Europy | Latem ubiegłego roku w całej Europie spłonęło ponad 1 milion hektarów lasów — obszar wielkości Cypru. Dotknięte zostały niemal wszystkie państwa członkowskie, nawet odległa Szwecja na północy. W zeszłym roku nasz mechanizm ochrony ludności został uruchomiony 18 razy z powodu pożarów lasów w Europie i krajach sąsiednich, co stanowi rekord. | |
|
|
| W kolejnym odcinku naszego podcastu Wojciech Kość, reporter ds. klimatu i środowiska OKO.press, przygląda się temu, jak kryzys klimatyczny zmienia europejskie lasy i dlaczego ich przyszłość jest nie tylko kwestią środowiskową, ale także społeczną, gospodarczą i polityczną. | Rozmawiamy z dr. Christopherem P. O. Reyerem z Instytutu Badań nad Wpływem Klimatu w Poczdamie, współautorem badania opublikowanego w „Science”, które omawiane jest również w naszym newsletterze. | Dr Reyer podkreśla, że gdy mówimy o zagrożeniach dla lasów, nie chodzi jedynie o przyszłe modele i prognozy, lecz o procesy, które już dziś są wyraźnie widoczne w danych. Wskazuje na „wielką trójkę” zagrożeń: pożary, susze połączone z gradacjami owadów – zwłaszcza kornika drukarza – oraz wichury. Zwraca uwagę, że zmiany klimatu osłabiają drzewa i zmieniają warunki funkcjonowania lasów, także w Europie Północnej, gdzie mniej zamarznięta gleba sprawia, że drzewa stają się bardziej podatne na szkody powodowane przez wiatr. | Cytujemy również komisarz UE Hadję Lahbib, która mówi o „nowej rzeczywistości”: sezon pożarów zaczyna się wcześniej, trwa dłużej i jest bardziej intensywny. Przypomina, że wiosenne pożary w takich krajach jak Holandia, Czechy, Niemcy, Włochy i Polska już uruchamiały unijne mechanizmy reagowania kryzysowego. | Anna Line Brokane z łotewskiego TVNET przedstawia przykład Łotwy, gdzie lasy postrzegane są jako „zielone złoto” i stanowią filar gospodarki. Zmiana klimatu stanowi szczególne zagrożenie dla świerka, a odpowiedzią mają być bardziej odporne sadzonki oraz większy udział lasów mieszanych. Jednocześnie spór o ograniczenie wycinek pokazuje napięcie między ochroną przyrody a interesami przemysłu drzewnego. | Na koniec Wojciech Kość przypomina, że lasy powinny być traktowane jako infrastruktura krytyczna: regulują obieg wody, chłodzą miasta, chronią glebę, magazynują węgiel i wspierają dobrostan ludzi. Ich adaptacja do zmian klimatu staje się warunkiem jakości życia w Europie w przyszłości. |
| | | | | | |
| | |
|
