|
| Tygodniowy newsletter przybliżający Europę z lokalnej perspektywy. W każdy piątek jeden temat omawiany przez pięć niezależnych redakcji. | | W TYM WYDANIU | §01 · W centrum uwagi — Poznaj tych, którzy pilnują twoich pieniędzy
§02 · Lokalna perspektywa — Berlin, Ryga, Warszawa, Wiedeń i Zagrzeb
§03 · Podcast — Wysłuchaj ostatniego odcinka i dołącz do rozmowy
§04 · Z redakcji — Najnowsze doniesienia z sieci lensEU |
|
|
| §01 · W CENTRUM UWAGI | Poznaj tych, którzy pilnują twoich pieniędzy | Jest duża szansa, że nie słyszeliście o Andrésie Ritterze — chyba że jesteście z Niemiec. A jednak to właśnie jemu i jego współpracownikom powierzamy ochronę naszych pieniędzy przed oszustami, skorumpowanymi urzędnikami, a nawet międzynarodowymi przestępcami. Ritter, niemiecki prokurator z 25-letnim doświadczeniem i znaczącym dorobkiem zawodowym, formalnie obejmie stanowisko szefa Prokuratury Europejskiej (EPPO) w listopadzie. | EPPO to stosunkowo nowa europejska instytucja, powołana przez podstawową grupę 16 państw UE, a dziś obejmująca 24 uczestniczące państwa członkowskie. Prokuratorzy europejscy mają za zadanie prowadzić dochodzenia i oskarżać w sprawach dotyczących przestępstw przeciwko interesom finansowym UE — mówiąc wprost: ścigać tych, którzy próbują wyprowadzać pieniądze podatników. | Pod kierownictwem Laury Kövesi, pierwszej prokurator naczelnej EPPO, urząd prowadził dochodzenia dotyczące ministrów, byłych parlamentarzystów, lokalnych urzędników, funkcjonariuszy publicznych, przedsiębiorców i zorganizowanych grup przestępczych. Ritter ma ją zastąpić. | W niektórych krajach, jak zauważają nasi koledzy z Łotwy, EPPO zwykle nie trafia na pierwsze strony gazet. W innych jednak stała się instytucją niemal powszechnie rozpoznawalną dzięki głośnym, a czasem politycznie wrażliwym sprawom. Na przykład w Chorwacji prokuratorzy europejscy wszczęli kilka dużych śledztw — więcej o nich można usłyszeć w najnowszym odcinku podcastu LensEU. | Jedno z tych śledztw doprowadziło nawet do sporu prawnego przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Trybunał rozstrzyga obecnie, czy chorwacka ustawa wdrażająca rozporządzenie o EPPO jest zgodna z prawem UE. Kluczowe pytanie brzmi: gdy dochodzi do konfliktu kompetencyjnego między prokuratorami europejskimi a krajowymi, czy to prokurator krajowy może zdecydować, kto poprowadzi śledztwo — tak jak przewiduje obecnie chorwackie prawo? | Choć może się to wydawać sprawą lokalną, pośrednio dotyczy ona 14 innych państw członkowskich, które — według chorwackiego Ministerstwa Sprawiedliwości — rozwiązały kwestię konfliktu kompetencji w bardzo podobny sposób jak Chorwacja. | Jednocześnie Komisja Europejska dokonuje przeglądu rozporządzenia o EPPO. Czy wynik tej sprawy zostanie uwzględniony w tym procesie? | „Prace nad oceną Prokuratury Europejskiej (EPPO) są w toku. Na tym etapie nie możemy przesądzać o jej treści. Ocena uwzględnia wszystkie zmiany istotne dla wdrażania rozporządzenia o EPPO, w tym skuteczność i efektywność EPPO oraz jej praktyki działania, zapewniając rzetelny przegląd oparty na dowodach” — przekazał Telegramowi w maju rzecznik Komisji. | Ostatecznie jednak wiele sprowadza się do pieniędzy. Na początku swojej kadencji Laura Kövesi przedstawiła obrazowy i mocny argument za tym, dlaczego warto finansować EPPO ze środków publicznych: za każde zainwestowane euro odzyskuje się pięć — mówiła, wskazując na relację między rocznym budżetem urzędu a wartością zabezpieczonego przez niego majątku. Budżet EPPO na 2025 rok wyniósł 85,9 mln euro, czyli był o niemal 70 procent wyższy niż w 2022 roku. | Co więc czeka EPPO w przyszłości? Nie ma większych wątpliwości, że jedna z najmłodszych instytucji UE przetrwa, a nawet się rozszerzy — po niedawnej zmianie rządu w Budapeszcie dołączenie planują także Węgry. Prawdziwe pytanie brzmi jednak, czy Unia ma polityczną wolę, by nie tylko zachować EPPO — to najłatwiejsza część — ale uczynić ją bardziej skuteczną i silniejszą. Nadchodząca rewizja przepisów oraz trwające negocjacje nad długoterminowym budżetem UE powinny dać nam w 2026 roku przynajmniej część odpowiedzi. | Irena Frlan Gašparović, Telegram.hr |
|
|
| §02 · LOKALNA PERSPEKTYWA |
|
| | Berlin · Niemcy · CORRECTIV | Gdy przestępczość przekracza granice, sprawiedliwość potrzebuje europejskich odpowiedzi | Prokuratura Europejska (EPPO) jest ważna dla Niemiec, ponieważ prowadzi dochodzenia w sprawach transgranicznych oszustw, korupcji i karuzel VAT-owskich, które szkodzą budżetowi UE, a ostatecznie także podatnikom. Komisja Europejska szacuje lukę VAT w Niemczech za 2023 rok na około 31,3 mld euro, co odpowiada 9,7 procent całkowitych zobowiązań z tytułu VAT w tym kraju. Nowsze dane nie są jeszcze publicznie dostępne. | W poprzednich latach niemieccy śledczy często mieli trudności ze skutecznym ściganiem siatek przestępczych działających ponad granicami. Utworzenie EPPO znacząco zmieniło tę sytuację. Prokuratorzy mogą dziś podejmować działania przeciwko zorganizowanym grupom, takim jak te, które były celem marcowej operacji i które miały wyłudzać pieniądze od państwa poprzez transgraniczny handel luksusowymi samochodami, zaprojektowany tak, by unikać płacenia VAT. Nowe uprawnienia pozwalają śledczym rozbijać przestępcze schematy, wobec których niemiecki system prawny wcześniej nie oferował skutecznych narzędzi. | Dzięki ścisłej współpracy z europejskimi odpowiednikami niemieccy prokuratorzy mają dziś narzędzia, by skuteczniej mierzyć się z takimi sieciami. Niedawnym przykładem są przeszukania dotyczące luksusowych samochodów w Berlinie. Gdy śledczy pilnie potrzebują nakazu przeszukania, mogą zwrócić się do kolegów we Włoszech. Tam prokuratorzy mogą wydać nakaz bezpośrednio, podczas gdy w Niemczech przeszukanie musi zatwierdzić sędzia. | Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że ogranicza to prawa podejrzanych. W praktyce jednak pozwala prowadzić śledztwa znacznie szybciej. | Martin Murphy, CORRECTIV |
|
|
|
|
| | Ryga · Łotwa · TVNET | EPPO na Łotwie: cichy strażnik wychodzi na pierwszy plan | Prokuratura Europejska rozpoczęła działalność na Łotwie w 2021 roku, równolegle z innymi uczestniczącymi w projekcie państwami UE. Do końca 2025 roku EPPO prowadziła na Łotwie 55 aktywnych spraw, w których szacowane szkody wynosiły łącznie około 270 mln euro. Przez długi czas jednak ten skrót rzadko pojawiał się w lokalnych mediach. | Zmieniło się to w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Wiosną 2026 roku, w ramach postępowania karnego wszczętego przez EPPO, łotewska policja zatrzymała 21 osób podejrzanych o oszustwa w zamówieniach publicznych dotyczących państwowych kontraktów IT o wartości 1,5 mln euro. Wśród zatrzymanych było kilku urzędników publicznych. | Według śledczych grupa osób zawarła bezprawne porozumienie, aby z góry ustalić zwycięzców zamówień publicznych w co najmniej sześciu projektach finansowanych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Nielegalnie uzyskane środki miały następnie zostać podzielone między sprawców. | Domniemany mechanizm stwarzał również ryzyko dla procesów demokratycznych, ponieważ jedna z firm zamieszanych w skandal pracowała nad systemem skanowania kart do głosowania — co jest kwestią szczególnie wrażliwą w kontekście zbliżających się wyborów parlamentarnych. | Praca EPPO i łotewskiej policji przyniosła konkretne rezultaty: kilka podpisanych umów zostało anulowanych. A w kontekście wyzwań gospodarczych, z którymi mierzy się mój kraj, działalność EPPO można tylko przyjąć z zadowoleniem — nawet jeśli rzadko trafia ona na pierwsze strony gazet. | Andrejs Timofejevs, TVNET GRUPA |
|
|
|
|
| | Warszawa · Polska · OKO.press | Polska: EPPO jako znak odbudowy praworządności | Polska jest stosunkowo nowym członkiem Prokuratury Europejskiej (EPPO). Udział w EPPO jest dobrowolny, a poprzedni rząd Prawa i Sprawiedliwości odmówił przystąpienia do tej instytucji po jej utworzeniu, argumentując to sprzeciwem wobec dalszej integracji europejskiej. | Po zmianie rządu w 2023 roku przystąpienie do EPPO stało się jednym z priorytetów nowego Ministerstwa Sprawiedliwości. Decyzja ta wysłała ważny sygnał polityczny, że Polska jest zaangażowana w odbudowę praworządności. Zbiegła się również ze stopniowym odblokowywaniem ponad 70 mld euro z funduszy spójności UE oraz 59,8 mld euro z Funduszu Odbudowy po COVID-19, które były wcześniej zablokowane z powodu obaw dotyczących praworządności. UE zamknęła także procedurę z art. 7 wobec Polski. | Choć Polska formalnie przystąpiła do EPPO 1 czerwca 2024 roku, urząd rozpoczął działalność w kraju dopiero w styczniu 2025 roku. Cztery biura, zlokalizowane w Warszawie, Katowicach, Gdańsku i Lublinie, zatrudniają obecnie czternastu europejskich prokuratorów delegowanych. | EPPO prowadzi już ponad dziewięćdziesiąt spraw, w tym dotyczących domniemanych oszustw związanych z dotacjami środowiskowymi, zamówieniami publicznymi i należnościami celnymi. Wraz z rosnącym napływem środków unijnych do Polski znaczenie EPPO będzie prawdopodobnie rosło. | Anna Wójcik, OKO.press |
|
|
|
|
| | Wiedeń · Austria · Die Presse | Jak powszechna jest defraudacja unijnych funduszy w Austrii? | Ubiegłoroczny raport Prokuratury Europejskiej (EPPO) daje obraz skali spraw dotyczących oszustw tego typu w Austrii. Prokuratorzy — Austrię w luksemburskiej siedzibie EPPO reprezentuje prokuratorka europejska Ursula Schmudermayer — prowadzili w poprzednim roku łącznie 43 aktywne sprawy, w których szacowane szkody wyniosły niespełna 2 mld euro. | W 2025 roku wszczęto 17 nowych postępowań, z których zdecydowana większość została zainicjowana przez austriackie organy. Większość spraw — podobnie jak w większości pozostałych uczestniczących państw członkowskich — dotyczy oszustw VAT. W tak zwanych karuzelach VAT firmy z kilku krajów UE tworzą fikcyjne łańcuchy dostaw, aby pozorować handel transgraniczny i w ten sposób wyłudzać zwroty podatku naliczonego. | W Austrii karuzele VAT i oszustwa celne odpowiadają za przytłaczającą większość strat. Według EPPO przestępstwa te spowodowały straty w wysokości 1,93 mld euro. | Michael Laczynski, Die Presse |
|
|
|
|
| | Zagrzeb · Chorwacja · Telegram.hr | EPPO: ostatnia nadzieja Chorwatów | W oczach chorwackiej opinii publicznej EPPO nie jest jedynie marginalną wzmianką w mediach jak w zdecydowanej większości krajów UE — kolejną mniej lub bardziej egzotyczną instytucją zajmującą się oszustwami podatkowymi. W Chorwacji EPPO bywa postrzegana jako ostatnia nadzieja. | Endemicznej korupcji na najwyższych szczeblach chorwackiej polityki towarzyszy podporządkowywanie niezależnych instytucji demokratycznych. W rezultacie zdolność krajowych śledczych do prowadzenia wrażliwych spraw jest poważnie ograniczona. | Na przykład w 2019 roku portal Telegram ujawnił, że Gabrijela Žalac, ówczesna minister odpowiedzialna za fundusze unijne, rażąco przepłaciła za oprogramowanie dla swojego resortu. Prokuratura krajowa wszczęła śledztwo i uznała: nie ma tu nic do oglądania. | Dwa lata później EPPO rozpoczęła jednak działalność w Chorwacji. W ciągu kilku miesięcy prokuratorzy europejscy wszczęli własne śledztwo, doprowadzili do zatrzymania byłej minister, a dziś Žalac odbywa karę więzienia. | Premier Andrej Plenković wyraźnie zirytował się działaniami EPPO, gdy ta instytucja zaczęła badać program odbudowy po trzęsieniu ziemi nadzorowany przez Ministerstwo Kultury i Mediów. Twierdził, że EPPO nie ma jurysdykcji, ponieważ sprawa nie dotyczy środków unijnych, i stanowczo bronił swojej minister. Śledztwo mimo to było kontynuowane, a były najbliższy współpracownik minister został później wskazany jako podejrzany. | Sytuacja zaostrzyła się w sprawie ministra zdrowia Viliego Beroša. Jest on podejrzany o współpracę z osobami powiązanymi z przestępczością zorganizowaną przy sprzedaży urządzeń medycznych chorwackim szpitalom po zawyżonych cenach. EPPO zakończyła swoje śledztwo i przygotowywała się do zatrzymań. Wtedy jednak chorwacka prokuratura krajowa interweniowała, zatrzymała Beroša i przejęła sprawę od prokuratorów europejskich. Doprowadziło to do sporu kompetencyjnego, który obecnie toczy się przed Trybunałem Sprawiedliwości UE. Tymczasem europejska prokurator naczelna Laura Kövesi zgłosiła Chorwację Komisji Europejskiej w związku z naruszeniami praworządności. | Już te trzy głośne sprawy są wymowne. Jest niemal pewne, że bez udziału europejskich śledczych nigdy by do nich nie doszło. Właśnie dlatego EPPO jest tak niewygodna dla rządzących. | Jasmin Klarić, Telegram.hr |
|
|
|
|
| §03 · PODCAST | | Kto się boi Prokuratury Europejskiej? Nawet najważniejsi politycy próbują podciąć jej skrzydła | „Wyobraźcie sobie grupę na WhatsAppie, gdzie minister zdrowia nazywany jest Maluchem. Premiera nazywają jego przydomkiem, Plenki. W grupie są też dwie postacie z zagrzebskiego półświatka i szef lokalnego oddziału Chorwackiego Instytutu Zdrowia Publicznego. Uzgadniają zakup robotycznych urządzeń chirurgicznych dla chorwackich szpitali. Problem w tym, że szpitale ich nie potrzebują, a sprzedawane są znacznie powyżej ceny, by każdy mógł zarobić”. | |
|
|
| W tym tygodniu odcinek podcastu LENS EU poświęcony jest Prokuraturze Europejskiej (EPPO). Jak zmienia ona walkę z korupcją i oszustwami finansowymi w UE? I co jakie znaczenie ma istnienie ponadnarodowego organu prokuratorskiego działającego w państwach członkowskich UE? | Aby lepiej zrozumieć, jak EPPO funkcjonuje w różnych kontekstach krajowych, rozmawiamy z kolegami z Polski — stosunkowo nowego członka EPPO — oraz z Łotwy, gdzie Prokuratura Europejska prowadziła już duże śledztwa i doprowadziła do zatrzymań. | W centrum rozmowy znajduje się Chorwacja, gdzie działania EPPO wywołały jeden z najpoważniejszych konfliktów instytucjonalnych ostatnich lat: spór prawny między chorwackimi i europejskimi prokuratorami dotyczący sprawy byłego chorwackiego ministra zdrowia. | |
| | | | | | |
| | |
|
